Nieuws do 11 feb. 2021

Hugo de Groot bespreekt... Sinfonia Antartica

Onze collega Hugo de Groot deelt graag zijn rijke muzikale kennis met Vrienden.

Speciaal voor deze winterse periode stelde muziekkenner Hugo de Groot een klassieke playlist samen met werken die prachtig aansluiten op deze tijd van het jaar, qua sfeer en klankkleur.  Het begint met twee uitvoeringen van Sinfonia antartica van Vaughan Williams. Een werk dat bij uitstek weergeeft waar het in de winterse natuur om gaat.

  • De eerste uitvoering is van Sir John Barbirolli en het Hallé Orchestra. Hij nam het werk op vlak nadat hij de première had gedirigeerd in 1953.
  • De tweede uitvoering is van Bernard Haitink en het London Philharmonic Orchestra.

De verschillen tussen beide opnames zijn groot. Zo zit tussen beiden 33 jaar ontwikkeling in opnametechniek en dat hoor je duidelijk terug. Haitinks opname uit 1986 klinkt natuurlijk veel fraaier dan die uit 1953. In muzikaal opzicht zou je kunnen stellen dat Haitink gaat voor de atmosferische onbestendigheid die steeds voelbaar is in de hele symfonie. Barbirolli gaat voor het robuuste en rauwe, en hanteert een fellere aanpak. Beide opnames zijn zeer de moeite waard om te beluisteren. Om nog beter beslagen ten ijs te komen, vindt u hieronder wat achtergrondinformatie.

Foto: Terra Nova

Van film-soundtrack tot Zevende symfonie
’Ik heb geen spijt van deze reis; we waren ons bewust van de risico’s die we namen. Ze pakten helaas negatief voor ons uit, en daarom mogen we niet klagen’, aldus Kapitein Robert Falcon Scotts laatst geschreven bericht. Zijn door ziekte en rampspoed getergde Terra Nova Expeditie (1910-1913) naar de Zuidpool eindigt in een mislukking en zou daarom makkelijk vergeten kunnen worden. Door zijn reflectieve kijk op de reis kreeg hij echter toch een heroïsche status en werd er in 1948 een film aan de reis gewijd. Scott of the Artic werd in Technicolor opgenomen en Ralph Vaughan Williams schreef de muziek.

Vaughan Williams stroomde over van muzikale ideeën voor de soundtrack en schreef, geprikkeld door het spannende verhaal, veel meer dan nodig. Er bleef dus veel materiaal liggen, maar het is gelukkig niet ongebruikt gebleven. In 1949 begon hij aan zijn Zevende symfonie en verwerkte daarin het overgebleven materiaal, naast materiaal uit de film. Vaughan Williams voltooide het werk in 1952.

Het werd een symfonie met een zeer grote orkestbezetting. Daarnaast gebruikt hij diverse ongebruikelijke instrumenten om het de juiste arctische muziekwereld te scheppen. We horen bijvoorbeeld een xylofoon, klokkenspel, vibrafoon, windmachine en een orgel. Ook horen we een solo vrouwenstem die zonder woorden de eenzaamheid uitdrukt van de enorme witte poolvlakte. Het koor met uitsluitend sopranen sluit hier puur melodisch, dus zonder tekst, prachtig op aan.

Sinfonia antartica bestaat uit vijf delen en elk deel gaat vergezeld met een tekst of gedicht. Hoewel Vaughan Williams nooit heeft gesteld dat het van wezenlijk belang is om muziek en tekst samen uit te voeren, gebeurt dit toch regelmatig.

Foto: Kapitein Robert Falcon Scott 

Tekst voor elk deel

Het eerste deel, de Prelude, verbeeldt het heroïsche avontuur en de extreme krachten van de natuur. De solo vrouwenstem en de windmachine roepen de sfeer van eindeloosheid op. De piano en het slagwerk verklanken de wereld van het ijs.

De tekst die erbij hoort is van Percy Bysshe Shelley’s Prometheus Unbound:

To suffer woes which hope thinks infinite,

To forgive wrongs darker than death or night,

 To defy power which seems omnipotent…

Neither to change, nor falter, nor repent:

This ... is to be

Good, great and joyous, beautiful and free,

This is alone Life, Joy, Empire and Victory.

Het tweede deel, het Scherzo, gaat over de enorme ruimte van de zee en het ritme van de golven. Ook worden walvissen en pinguïns op een later moment muzikaal verbeeld. Het deel wordt door psalm 104 gedragen:

There go the ships, and there is that Leviathan whom thou hast made to take his pastime therein

Het derde deel heet ‘Landscape’ en kenmerkt zich door de ongewone orkestrale sonoriteit en stellen daardoor de onoverwinnelijke kracht van de natuur voor. De klanken van het orgel bootsen het vallende ijs na. De tekst van dit deel is van Samuel Taylor Coleridge’s Hymn Before Sunrise, geschreven in the Vale of Chamouni.

Ye ice falls! Ye that from the mountain's brow.

Adown enormous ravines slope amain —

Torrents, methinks, that heard a mighty voice,

And stopped at once amid their maddest plunge!

Motionless torrents! Silent cataracts!

Het vierde deel, het Intermezzo, is vriendelijk en warm van karakter en staat voor de menselijke liefde voor elkaar. De donkere klank van de bel die we ook in het eerste deel hoorde, kondigt het noodlot aan.

De tekst voor dit deel komt van John Donne’s The Sun Rising.

Love, all alike, no season knows, nor clime,

Nor hours, days, months, which are the rags of time.

Het vijfde en tevens laatste deel, het Epiloog, is een muzikale opsomming van alles wat we eerder hoorden. De overheersende koperblazers in de mars als strijd tegen de elementen. Het koor, sopraan en windmachine strijken alle rimpels van het avontuur glad en laten Antarctica zijn hoe het was voor de expeditie begon: koud, eindeloos en onbeheersbaar.

In dit deel staat de tekst centraal uit het dagboek van Kaptein Scott:

I do not regret this journey; we took risks, we knew we took them, things have come out against us, therefore we have no cause for complaint.